بيضاوى در تفسير تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ مى‏نويسد: اين رجعت، بازگشت زيانكارانست، يا صاحبان اين رجعت زيان كارند و معنى آن اينست كه: اگر اين رجعت درست باشد، ما از زيانكاران ميباشيم، زيرا ما آن را دروغ ميدانستيم، و اين را بطور مسخره ميگويند.

فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ متعلق بمحذوف است يعنى آن را دشوار نگيريد فما هى الا صيحة واحدة أين رجعت، جز يك صدا كه نفخه است، نيست، فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ يعنى با آن صدا آنها در روى زمين زنده خواهند بود، بعد از آنكه مرده بودند و در دل زمين جاى داشتند. «ساهره» زمين سفيد هموار است. علت اينكه چنين زمينى را «ساهره» گفته‏اند اينست كه «سراب» در آن جريان دارد، چه ساهره بمعنى جارى شدن است، عرب ميگويد: «عين ساهرة» يعنى چشمه‏اى كه آب آن جارى است، و ضد ساهره، نائمه است.

و هم در كتاب «منتخب البصائر» از محمد بن سليمان ديلمى از پدرش روايت ميكند كه گفت: از حضرت صادق عليه السّلام تفسير اين آيه شريفه را پرسيدم:

على بن ابراهيم قمى در تفسير اين آيه شريفه وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ميگويد: يعنى:

هيچ كس از اهل كتاب «تورات و انجيل» نيست مگر اينكه قبل از مرگ او (عيسى) و پيش از روز قيامت بوى ايمان مى‏آورند، و او هم (عيسى) بر آنها گواه خواهد بود. روايت شده كه پيغمبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله چون بدنيا رجوع ميكند تمام طبقات مردم بوى ايمان مياورند.

سپس على بن ابراهيم ميگويد: پدرم از قاسم بن محمد و او از سليمان بن داود منقرى از ابو حمزه و او از «شهر بن حوشب» نقل كرده كه حجاج بن يوسف بمن گفت:

اى شهر! يك آيه‏اى در قرآن است كه مرا از درك معنى آن عاجز كرده است. من گفتم: كدام آيه است ايها الامير؟

حجاج گفت: آيه وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ است. بخدا قسم من بسيارى از يهود و نصارا را دستور دادم گردن بزنند و در آن هنگام آنها را بدقت مينگريستم، هيچ گاه نديدم كه لبهاى خود را پيش از مرگش بمنظور ايمان‏ آوردن به عيسى حركت دهند. (1) من گفتم: ايها الامير! تأويل آيه اين نيست كه شما فهميده‏ايد. حجاج پرسيد پس تأويل آن چيست؟ گفتم: عيسى بن مريم پيش از روز قيامت بدنيا فرود مى‏آيد، و در آن موقع پيروان هيچ دينى اعم از يهودى و غيره نمى‏ماند جز اينكه قبل از مرگ بوى ايمان مياورند، و عيسى خود پشت «سر مهدى» نماز ميگذارد. حجاج گفت: اى واى! اين را از كى دانستى و از كجا آورده‏اى؟ گفتم: محمد بن على بن الحسين بن على بن ابى طالب (امام محمد باقر) بمن خبر داد حجاج گفت: بخدا قسم اين تأويل را از چشمه زلالى آورده‏اى!!

مؤلف: امين الدين طبرسى (در تفسير مجمع البيان) ميگويد: علماء در معنى اين آيه اختلاف نظر دارند، و چند وجه ذكر كرده‏اند: وجه اول اينكه: «لا» در لا يرجعون زيادى است و بنا بر اين معنى آيه اينست كه: حرام است بر مردم قريه‏اى كه ما آن را نابود كرديم كه بدنيا برگردند. و گفته شده كه معنى آيه اينست:

واجب است بر چنين قريه‏اى كه وقتى مردم آن با عذاب الهى، نابود گشتند، ديگر بدنيا برنگردند و با اين معنا «حرام» بمعنى واجب است.

وجه دوم اينكه: قريه‏اى كه مردم آن با گناهان نابود شده‏اند، حرام است كه اعمال نيك از آنها پذيرفته گردد. زيرا آنها بازگشت بتوبه نميكنند.

وجه سوم اينكه: حرام است آنها بعد از مردن بدنيا برنگردند، بلكه زنده ميشوند و بدنيا برميگردند تا مجازات شوند. سپس طبرسى روايت محمد بن مسلم را ذكر ميكند.

و نيز در تفسير على بن ابراهيم بعد از ذكر اين آيه سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها «1» يعنى: خداوند آيات (و علامات) خود را بشما مينمايد تا شما آن را بشناسيد ميگويد:

در آن كتاب (مجمع البیان) در تفسير آيه فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ يعنى منتظر باش روزى خواهد آمد كه آسمان دودى آشكار مى‏آورد، ميگويد:

اين بهنگامى است كه مردم در رجعت از قبر بيرون آمده بدنيا باز ميگردند و ظلمت و تاريكى همه مردم را فرو مى‏گيرد و آنها ميگويند: اينست عذاب دردناك رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ خدايا اين عذاب را از ما برطرف كن ما ايمان آورديم. خداوند جواب رد بآنها ميدهد.

و مى‏فرمايد: أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى‏ وَ قَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ يعنى: امروز از كجا بياد آوردند كه ايمان بياورند، با اينكه قبلا پيغمبرى آشكار بنزد آنها آمد ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ سپس از وى روى برتافتند و گفتند: وى چيزهائى را آموخته و ديوانه است. وقتى وحى بر پيغمبر رسيد و حضرتش از هيبت وحى الهى غش نمود، بيدينان گفتند: پيغمبر ديوانه است سپس على بن ابراهيم اين آيه را ذكر ميكند: إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ  يعنى اندكى از عذاب را برطرف ميكنيم. زيرا شما (بقيامت) عود خواهيد كرد.

صدوق در كتاب «عيون اخبار الرضا» بسند خود از حسن بن جهم روايت مى كند كه مأمون (خليفه دانشمند عباسى) بحضرت رضا عليه السّلام عرضكرد: در باره رجعت چه ميفرمائيد؟ حضرت فرمود: رجعت درست است بازگشت بعضى از مردگان در امتهاى پيشين سابقه داشته و قرآن هم ناطق بآنست، و پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله فرمود: آنچه‏ در امتهاى پيشين بوده است طابق النعل بالنعل در اين امت نيز خواهد بود و هم پيغمبر فرمود: موقعى كه فرزند من مهدى قيام ميكند عيسى بن مريم از آسمان فرود آمده و پشت سر او نماز ميگذارد، و هم فرمود: اسلام با غربت آشكار گشت و عنقريب نيز غريب مى‏شود، پس خوش بحال غربا. عرض شد يا رسول اللَّه بعد از آنكه اسلام دوباره غريب شد چه مى‏شود؟ فرمود: حق بصاحب حق بازگشت ميكند.

قطب الدين راوندى در كتاب «خرايج» از جابر جعفى از حضرت امام باقر عليه السّلام روايت كرده كه فرمود: امام حسين عليه السّلام پيش از آنكه شهيد شود بيارانش فرمود: جدم پيغمبر خدا بمن فرمود: اى فرزند! تو را بعراق ميبرند و آن سر- زمينى است كه پيغمبران و جانشينان بآن برخوردند و آنجا «عمورا» خوانده مى‏شود.

تو در آنجا شهيد ميشوى و جماعتى از اصحاب تو كه احساس اسلحه و آهن را نخواهند كرد نيز با تو بشهادت ميرسند.

كلينى در كافى از حسن بن شاذان واسطى روايت كرده كه گفت: نامه‏اى بخدمت حضرت امام رضا عليه السّلام نوشتم و از ناسازگارى و تعدى مردم واسط كه از پيروان عثمان بودند، و بمن آزار ميرساندند، شكايت نمودم. حضرت بخط مبارك مرقوم فرموده بودند كه: خداوند جل ذكره از دوستان خود عهد و پيمان گرفته كه در دولت باطل صبر پيشه سازند؛ بنا بر اين تو هم بحكم پروردگارت صبر كن، كه چون سرور مردم قيام كند پيروان باطل را از قبر بيرون آورده انتقام دوستان مظلوم ما را از آنها بگيرد در آن موقع است كه آنها مى‏گويند: مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ يعنى: چه كسى ما را از گورمان بيرون آورد؟ اينست آن روزى كه خداوند وعده داده و فرستادگان خداوند راست گفتند.

شيخ صدوق در كتاب «من لا يحضره الفقيه» بسند خود از موسى بن عبد اللَّه نخعى از امام على النقى عليه السّلام «زيارت جامعه» را روايت كرده تا آنجا كه حضرت اين فقره از زيارت مزبور را خواندند: «و جعلنى ممّن يقتص آثاركم و يسلك سبلكم‏ و يهتدى بهداكم و يحشر في زمرتكم و يكرّ في رجعتكم و يملّك في دولتكم و يشرّف في عافيتكم و يمكّن في ايّامكم و تقرّ عينه غدا برؤيتكم» يعنى خداوند مرا از آنان قرار دهد كه از آثار شما (اهل بيت عصمت) پيروى مى‏كند، و از راه شما ميرود، و با هدايت شما هدايت مييابد، و در جمعيت شما برانگيخته مى‏گردد؛ و در رجعت با شما بدنيا بازگشت ميكند، و در دولت شما برياست و دولت ميرسد، و در راحتى شما بشرافت نائل مى‏گردد، و در روزگار (دولت شما) قدرت بهم ميرساند، و فردا چشمش با ديدن شما روشن مى‏شود.

كلينى در كتاب «كافى» از ابو بصير از امام ششم عليه السّلام روايت ميكند كه به آن حضرت عرضكردم: معنى آيه شريفه چيست: وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ، بَلى‏ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ  يعنى: با اصرار زياد بخداوند قسم خوردند كه خداوند مرده را زنده نمى‏گرداند.

ولى خداوند مرده را زنده مى‏كند اين وعده راست خدا است ولى اكثر مردم نمى‏دانند.

حضرت فرمود: اى ابو بصير! در باره اين آيه چه عقيده دارى؟ عرضكردم آنچه من ميدانم اينست كه مشركين عقيده داشتند و براى پيغمبر قسم ميخوردند كه خداوند مردگان را زنده نمى‏گرداند. حضرت فرمود: اف بر كسى كه اين عقيده را دارد.

حضرت فرمود: از آنها سؤال كن آنها بخداوند يگانه سوگند ميخوردند يا به «لات» و «عزى»؟ «1» عرضكردم: قربانت گردم! مرا در جريان امر بگذار حضرت فرمود: اى ابو بصير! هر گاه قائم ما قيام كرد، خداوند گروهى از شيعيان ما را كه سر دسته شمشيرشان را بر روى دوش داشته باشند، از قبرهاشان برانگيخته نموده بسوى قائم ميفرستد.

صبح ازل از مشرق حسن تو دميده است

 تا شام ابد پرده خورشيد دريده است‏

 حيف است نگه جانب مه، با مه رويت

ماه آن رخ زيباست هر آن ديده كه ديده است‏

 هرگز نكنم من سخن از سرو و صنوبر

 سرو آن قد و بالاست هر آن كس كه شنيده است‏

 اى شاخه گل در چمن «فاستقم» امروز

 چون سرو تو سروى بفلك سرنكشيده است‏

 تشريف جهانگيرى و اقليم ستانى

 آمد بهار و بى‏گل رويت بهار نيست

باد صبا مباد چو پيغام يار نيست‏

 بى‏روى گلعذار مخوانم به لاله‏زار

 بى‏گل نواى بلبل و شور هزار نيست‏

 بى‏سرو قد يار چه حاجت به جويبار؟

 ما را سرشك ديده كم از جويبار نيست‏

 بى‏چين زلف دوست نه هر حلقه‏اى نكوست

تارى ز طرّه‏اش به ختا و تتار نيست‏

 بزمى كه نيست شاهد من شمع انجمن

 گر گلشن بهشت بود سازگار نيست‏

 گمنام دهر گردد و ويران شود به قهر

 اى سليمان زمان پادشه عرش مكان

خاتم ملك تو تا كى بكف اهرمن است‏

 اى هماى ملاء قدس و حمام جبروت

 تا بكى روضه دين مسكن زاغ و زغن است‏

 اى رخت قبله توحيد و درت كوى اميد

تا بكى كعبه دلها همه بيت الوثن است‏

 دل بدريا زده از شوق جمالت الياس

خضر از عشق تو سرگشته ربع و دمن است‏

 كعبه درگه تو قبله ارواح و عقول

 خاك پاك ره تو سجده گه مرد و زن است‏

اى نسيم سحرى اين شب روشن چه شبست

 مگر امشب مه من شمع دل انجمن است‏

 چه شبست اين شب فيروز دل افروز چه روز

مگر امشب شب اشراق دل آرام من است‏

 مشرق شمس ابد مطلع انوار ازل

صاحب العصر ابو الوقت امام زمن است‏

 يوسف مصر حقيقت كه دو صد يوسف حسن

نتوان گفت كه آن در ثمين را ثمن است‏

 آنكه در كشور ايجاد مليك است و مطاع

 و اندر اقليم بقا مقتدر و مؤتمن است‏

 كلك لطفش زده بر لوح عدم نقش وجود

 همره باد صبا نافه مشك ختن است

 يا نسيم چمن و بوى گل و ياسمن است‏

 ديده دل شده روشن مگر اى باد صبا

همرهت پيرهن يوسف گل پيرهن است‏

 شده شام دل آشفته غمگين خوشبوى

مگر از طرف يمن بوى اويس قرن است‏

 يا مسيحا نفسى ميرسد از عالم غيب

 كه دل مرده دلان تازه‏تر از نسترن است‏

 نفخه‏اى مى‏وزد از عالم لاهوت بلى

نه نسيم چمن است و نه ز طرف يمن است‏

 اى صبا با خبر مقدم يار آمده‏اى؟

 صورت شاهد ازل، جلوه‏گر از جمال تو

 معنى حسن لم يزل، در خور خط و خال تو

 جام جهان نماى جم، ساغر درد نوش تو

طلعت ليلى قدم، آينه مثال تو

 كوكب درّ رى فلك؛ شمع در سراى تو

 سرمه ديده ملك، خاك ره نعال تو

 عرصه فرش ساحت گوشه‏نشين گداى تو

 قبه عرش حلقه منطقه جلال تو

 دفتر علم و معرفت نسخه حكمت و ادب

 نقطه مهملى است در، دائره كمال تو

 ماه دو هفته بنده، حسن يگانه روى تو

 شبى آراسته چون صبح اميد

 باصفاتر ز گلستان بهشت‏

 ماه با قرص تمام از دل شب

سر بدر كرده چو ترسا ز كنشت‏

 خيره گرديده بر اين عالم خاك

نور افشان شده بر خاك و مغاك‏

 مرغ شب ناله شبگير كند

 بنواى دلك سوخته‏اى‏

 بلبل از دورى گل افتاده

 گر نباشد بدل فروغ اميد

آدمى را جهان شود زندان‏

 نبود گر نشاط و شوق و نويد

 دل شود خسته، جان شود حيران‏

 زندگى را بود اميد، كليد

 هر معما از او شود آسان‏

 نااميدى سياهيست و بلا

قهر حق است و برق عالمسوز

 دوزخى تيره است و جانفرسا

 وحشت افزا شبيست بى‏دم روز

 در ره يأس هر كه شد پويا

 باز طبيعت كشيد، بروى گلشن پرند

 بچهره روزگار، دوباره زد نوشخند

 گيتى فرسوده از، جوان شد و دلپسند

بدامن دشت باز، بهار، ديبا فكند

 باز بآهستگى باد بهارى وزيد!

 باز برآورده طبع، شكوفه‏ها رنگ رنگ‏

 نهالها دوش دوش، بنفشه‏ها تنگ تنگ

 بيخته در، مشت مشت، ريخته زر چنگ چنگ‏

 چو ارتش صلح سرو، كشيده صف هنگ هنگ

 بهر طرف جفت جفت، ستاده ناژو و بيد

 سبزه نگر پشت پشت، لاله ببين موج موج

قمريكان الف الف، بلبلكان فوج فوج‏

 گرچه نوروز در آغاز بهار

 در طبيعت بدمد جان دگر

 ليك دانم كه ز دل رنج و شكنج

 نتواند بزدايد يكسر

***

 اجتماعى كه شد از ظلم خزان

 كى شود زنده دل از باد بهار

 بايد از عدل همى جان گيرد

تا كه از علم شود سنگين بار

***

 اى نهان ساخته از ديده ما صورت خويش

 بدر از پرده غيب آى و نما طلعت خويش‏

 طاق شد طاقت ياران بگشا پرده ز رخ

اى نهان ساخته از ديده ما صورت خويش‏

 نه همين چشم براه تو مسلمانانند

 عالمى را نگران كرده‏اى از غيبت خويش‏

 آمد از غيبت تو جان بلب منتظران

 همه دادند ز كف حوصله و طاقت خويش‏

 بى‏رخت بسته بروى همه درهاى اميد

 بگشا بر رخ احباب در از رحمت خويش‏

 گرچه غرقيم بدرياى گناهان ليكن

شرمساريم و خجالت زده از غفلت خويش‏

گر رخ گشايد، رونق افزايد چمن را

ارزان كند اسپر غم و مشك ختن را

 گلبرگ رويش ارغوان را سخره دارد

پيچنده مويش ضيمران و نسترن را

 يك گوشه چشمى كه بنمايد كشاند

 در عشق تو شهره آفاقم

 ديوانه حلقه عشاقم‏

 گر جلوه كنى ز رواق دلم

بيزار از حكمت اشراقم‏

 از قيد هوى گر باز شوم

شهباز اريكه اطلاقم‏

 جز خال و خط تو نمى‏بينم

طغراى صحيفه اوراقم‏

 از خلق كريم تو مى‏طلبم

 اى داغ تو لاله باغ دلم

وى سوز تو نور چراغ دلم‏

 اى تراز لطف تو گلشن جان

وى تازه ز قهر تو داغ دلم‏

 سرگشته كوى تو شد دل من

 هرگز نروى بسراغ دلم‏

 اميد كه هيچ مباد تهى

 از باده شوق اياغ دلم‏

 حقا كه فراق تن و جانم

خوشتر باشد ز فراغ دلم‏

حاصل مضمون دعا اينست: اى خداوندى كه خداى نور بزرگ و تخت رفيع «1» و خداى درياى خروشان هستى، و تورات و انجيل و زبور را (بر موسى و عيسى و داود از آسمان) فرو فرستادى، و اى خداى سايه و شعاع آفتاب، و اى خدائى كه قرآن عظيم را (بر محمد صلّى اللَّه عليه و آله نازل فرمودى و اى خداى فرشتگان مقرب و پيغمبران مرسل! من تو را بقدرت كامله و نورانيت آثار صنع و سلطنت قديمت ميخوانم! اى‏

خداى حى قيوم! تو را بآن نامت كه آسمان‏ها و زمينها با آن روشن گشت ميخوانم. اى زنده‏اى كه پيش از هر زنده‏اى بوده‏اى! گواهى ميدهم كه جز تو خدائى نيست.

 خداوندا! من از جانب مردان و زنانى كه ايمان بتو آورده‏اند و در شرق و غرب زمين دشتها و كوه‏ها و خشكى‏ها و درياها بسر ميبرند، و از جانب من و پدر و مادرم باندازه وزن دستگاه سلطنت و ذرات آفرينش و آنچه علمت بدان احاطه دارد ميخواهم كه درود و رحمت خود را بر آقا و امام ما «هادى مهدى» راهنمائى كه او را خود راهنمائى كرده‏اى و كسى كه دين مقدست بدو پايدار است، برسانى! خداوندا! من بامداد امروز كه در آن بسر ميبرم و هر بامدادى تا زنده‏ام عهد و پيمان خود را با امام خويش تجديد ميكنم، و بيعت او را بگردن ميگيرم و هيچ گاه آن را از نظر دور نميدارم و از ياد نمى‏برم.

خداوندا! مرا از ياوران و مدافعين او و آنها كه سعى در انجام مقاصد او دارند و از پشتيبان‏هاى وى و كسانى كه در ارادت بحضرتش سبقت گرفته‏اند و آنان كه در ركابش شهيد مى‏شوند، قرار بده! پروردگارا! اگر مرگ را كه براى بندگانت يك امر حتمى قرار داده‏اى ميان من و آن حضرت جدائى انداخت، مرا از قبرم بيرون آور تا در حالى كه كفنم را پوشيده و شمشيرم را از غلاف درآورده و نيزه‏ام را بدست گرفته‏ام در ميان آنها كه در شهر حاضرند يا آنان كه كوچ مى‏كنند، قرار گيرم و دعوت‏كننده آن حضرت را اجابت كنم.

در كتاب «مصباح الزائر» سيد بن طاوس از حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام روايت كرده كه فرمود: هر كس چهل بامداد اين- دعاى- عهد را بخواند، از ياوران قائم خواهد بود، و اگر پيش از ظهور آن حضرت بميرد خداوند (هنگام ظهور) او را از قبر بيرون آورد؛ و با هر كلمه اين دعا؛ هزار ثواب باو عطا فرمايد و هزار گناه از نامه عمل او محو كند.

اللّهم ربّ النّور العظيم، و الكرسىّ الرّفيع، و ربّ البحر المسجور؛ و منزل التّورية و الإنجيل و الزّبور، و ربّ الظلّ و الحرور، و منزل القرآن العظيم، و ربّ الملائكة المقرّبين و الأنبياء و المرسلين. اللّهم انّى أسألك بوجهك الكريم و بنور وجهك المنير و ملكك القديم، يا حىّ يا قيّوم! أسألك باسمك الّذى اشرقت به السّموات و الأرضون، يا حىّ قبل كلّ حىّ لا اله الّا انت.

اللّهم بلّغ مولانا الأمام الهادى المهدىّ القائم بأمرك، صلوات اللَّه عليه و على آبائه الطّاهرين عن المؤمنين و المؤمنات في مشارق الأرض و مغاربها، سهلها و جبلها، برّها و بحرها، عنّى و عن والدىّ من الصّلوات زنة عرش اللَّه، و مداد كلماته، و ما أحصاه علمه، و احاط به كتابه.

اللّهم انّى اجدّد له في صبيحة يومى هذا و ما عشت من ايّامى، عهدا و عقدا و بيعة له في عنقى، لا احول عنها و لا ازول ابدا.

اللّهم اجعلنى من انصاره و اعوانه، و الذّابين عنه و المسارعين اليه في قضاء حوائجه؛ و المحامين عنه و السّابقين الى ارادته و المستشهدين بين يديه.

اللّهم ان حال بينى و بينه الموت الّذى جعلته على عبادك حتما فأخرجنى من قبرى مؤتزرا كفنى شاهرا سيفى مجردا قناتى ملبّيا دعوة الدّاعى، في الحاضر و البادى.

اللّهم ارنى الطّلعة الرّشيدة و الغرّة الحميدة و اكحل ناظرى بنظرة منّى اليه، و عجّل فرجه و سهّل مخرجه و اوسع منهجه، و اسلك بى محجّته فانفذ امره و اشدد ازره، و اعمر اللّهم به بلادك و أحي به عبادك، فانّك قلت و قولك الحقّ ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ. فاظهر اللّهم لنا وليّك و ابن بنت نبيّك المسمّى باسم رسولك حتّى لا يظفر بشى‏ء من الباطل الّا مزّقه و يحقّ الحقّ و يحقّقه و اجعله اللّهم مفزعا لمظلوم عبادك، و ناصرا لمن لا يجد له ناصرا غيرك، و مجدّدا لما عطّل من احكام كتابك، و مشيّدا، لما ورد من اعلام دينك، و سنن نبيّك و اجعله ممّن حصّنته من بأس المعتدين.

اللّهم و سرّ نبيّك محمّدا (ص) برؤيته و من تبعه على دعوته و ارحم استكانتنا بعده.

اللّهم اكشف هذه الغمة عن هذه الأمّة بحضوره و عجّل لنا ظهوره انّهم يرونه بعيدا و نراه قريبا العجل العجل يا مولاى يا صاحب الزّمان برحمتك يا ارحم الرّاحمين.

سپس سه بار دست بر ران راست خود بزند و بگويد:

العجل العجل يا مولاى يا صاحب الزّمان.

هر امامى كتابى مخصوص بخود دارد

ابن قولويه قمى در «كامل الزياره» بسند خود از ابو عبيده بزاز و او از حريز روايت مى‏كند كه گفت: بحضرت صادق عليه السّلام عرض كردم: قربانت گردم! چقدر عمر شما اهل بيت كم شده است، با اينكه اين مردم محتاج بشما ائمه هستند مرگ بعضى زود فرا مي رسد؟ حضرت فرمود: ما ائمه هر كدام صحيفه‏اى (كتابى) داريم كه آنچه در مدت عمر خود محتاج بآن هستيم، در آن نوشته است، وقتى آنچه در آن است تمام شد، امام صاحب آن كتاب مي داند كه مرگش رسيده است!.

در آن هنگام پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله بنزد وى مى‏آيد و به او اطلاع مي دهد كه خواهد مرد و خبر مي دهد كه چه مقامى در نزد خداوند دارد، امام حسين عليه السّلام هم صحيفه‏اى  را كه به وى داده شده بود خواند و آنچه بنا بود در سرنوشت او روى دهد دانست و بعضى چيزهائى كه منقضى نمي شد از آن باقى ماند، سپس آن حضرت به كربلا رفت، چيزهائى كه باقى ماند اين بود كه فرشتگان از خداوند خواستند كه به آنها اجازه دهد بيارى آن حضرت بروند، خداوند هم به آنها اجازه داد.

اى برادر! گمان نمى‏كنم كه بعد از نقل آن همه آيات و رواياتى كه در باره اثبات رجعت براى تو نقل كردم، هنوز در عقيده برجعت شك داشته باشى. بايد بدانى كه رجعت مسأله‏ايست كه شيعيان در تمام اعصار بالاتفاق معتقد بآن بوده‏اند، و ميان آنها همچون آفتاب نيم روز مشهور و معلوم بوده است، چنان كه آن را بشعر در- آورده و در تمام شهرهاى خود در مقام مناظره با مخالفين (اهل تسنن) بدان استناد مى‏جستند، و مخالفين هم آنها را بدين عقيده سرزنش مينمودند، و در كتابهاى مربوطه ثبت كرده‏اند.

مانند فخر رازى و حاكم نيشابورى و غير اينان، سخن ابن ابى الحديد نيز در اين باره گذشت. اگر بملاحظه تطويل كلام نمى‏بود بسيارى از سخنان آنها (يعنى علماى اهل تسنن) را ذكر مى‏نمودم.

ولى كسى كه ايمان بائمه اطهار دارد چگونه در مطلبى كه قريب دويست روايت بطور تواتر از چهل و چند نفر از محدثين بزرگ و موثق و علماى اعلام در بيش از پنجاه كتاب آنها نقل شده است، ترديد ميكند؟! علماى بزرگى مانند ثقة الاسلام كلينى، شيخ صدوق، شيخ طوسى، سيد مرتضى، نجاشى، كشى، عياشى، على بن ابراهيم قمى، سليم بن قيس هلالى، شيخ مفيد، ابو الفتح كراجكى، نعمانى، صفار، سعد بن عبد اللَّه اشعرى، ابن قولويه قمى، سيد على بن عبد الحميد بن فخار موسوى، سيد رضى الدين على بن طاوس، و فرزندش مؤلف كتاب «زوائد- الفوائد»، محمد بن على بن ابراهيم، فرات بن ابراهيم، امين الدين طبرسى، ابراهيم بن محمد ثقفى، محمد بن عباس بن مروان.

شيخ صدوق در كتاب «اعتقادات» مينويسد: اعتقاد ما در باره رجعت صحيح است. بدليل اين آيه شريفه قال اللَّه تعالى: أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ  و داستان عزيز پيغمبر كه صد سال بعد از مرگش خداوند او را زنده كرد قال اللَّه تعالى: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى‏ قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى‏ عُرُوشِها (كه خداوند در سوره بقره ضمن اين آيه شرح داده است) و مانند داستان برگزيدگان قوم حضرت موسى كه خداوند ميفرمايد: ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ يعنى شما را بعد از مرگتان دوباره زنده گردانيديم تا شكر خدا را بزبان آوريد (ترجمه آن نيز قبلا گذشت) در باره عيسى (ع) مى‏فرمايد: وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى‏ بِإِذْنِي يعنى: عيسى باجازه‏ من مرده را زنده ميكند. تمام مردگانى كه عيسى باذن خداوند زنده كرد بدنيا برگشتند و داستان آنها معروف است.

و مانند اصحاب كهف كه مدت سيصد و نه سال در غار خود بخواب رفتند، سپس خداوند آنها را بيدار نمود و بدنيا بازگشتند؛ چنان كه داستان ايشان معروف است (و قرآن مجيد هم گواهى ميدهد).

اين گونه رجعت‏ها كه طى آن مردمى در امتهاى پيشين از اين جهان ديده فرو- بستند و دوباره زنده شدند بسيار است، و پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله فرمود آنچه در اين امت است طابق النعل بالنعل مثل همانهاست كه در امتهاى پيشين وى داده است. بنا بر اين اصل، لازم است كه رجعت نيز در اين امت باشد. من بزودى كتاب مستقلى در رجعت خواهم نوشت و كيفيت رجعت و دليل‏هاى اثبات آن را روشن خواهم ساخت. اعتقاد به تناسخ باطل است، هر كس عقيده به تناسخ داشته باشد، كافر است، زيرا اعتقاد به تناسخ مستلزم ابطال بهشت و دوزخ است‏

به نقل از جلد سیزدهم بحار الانوار تألیف علامه محمد باقر مجلسی

رجعت در داستان سيد اسماعيل حميرى‏

شيخ مفيد در كتاب «الفصول» در جواب مسائلى كه از «عكبرا» از وى پرسيده بودند از حرث بن عبد اللَّه روايت كرده كه گفت: من در مجلس منصور دوانقى خليفه عباسى در وقتى كه در سر پل بزرگ بغداد بود نشسته بودم- «سوار» قاضى هم نزد وى بود و سيد اسماعيل حميرى «1» اشعارى كه در مدح بنى عباس و دولت آنها سروده بود، ميخواند و منصور از استماع آن مسرور ميگشت. چون قصيده بانتها رسيد، سوار قاضى رو كرد بمنصور و گفت: اين شخص (سيد اسماعيل حميرى) با زبان شما را مدح ميگويد ولى دلش با آن موافقت ندارد! بخدا كسانى كه اين مرد آنها را دوست ميدارد، شما بنى عباس نيستيد! و او دشمنى شما را در دل پنهان ساخته است.

سيد اسماعيل گفت: بخدا قسم قاضى دروغ ميگويد، من براستى در اين قصيده تو را مدح گفتم. او اين را از روى حسد بمن ميگويد. چه ميبينيد من نزد شما آمد و رفت دارم و شما بمن نظر داريد.

دوستى من نسبت بشما اهل بيت! واقعى است و من آن را از پدر و مادرم بارث برده‏ام، ولى اين مرد (سوار قاضى) و خاندانش در زمان جاهليت و اسلام از دشمنان شما اهل بيت بوده‏اند! از اين گذشته خداوند در باره خاندان او اين آيه را نازل فرمود:

إِنَّ الَّذِينَ يُنادُونَكَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ يعنى اى پيغمبر كسانى كه از پشت حجره‏ها تو را صدا ميزنند، بسيارى از آنها نادانند.

منصور گفت: راست گفتى. مجددا قاضى گفت: يا امير المؤمنين! وى عقيده به رجعت دارد و بشيخين ناسزا ميگويد.

نظريه شيخ مفيد در مورد رجعت

و هم مفيد در كتاب «ارشاد» آنجا كه علامات ظهور قائم آل محمد را ذكر ميكند مينويسد: و از جمله مردگان از قبرهاى خود بيرون آمده بدنيا برميگردند و با يك ديگر مأنوس گشته بديد و بازديد هم ميروند.

و نيز در ضمن مسائلى كه از «سارى» از وى پرسيده‏اند، سؤال شده بود: معنى روايتى كه از حضرت صادق نقل شده چيست كه فرمود:

ليس منا من لم يقل بمتعتنا و لم يؤمن برجعتنا

يعنى كسى كه قائل بمتعه ما و ازدواج موقت (كه آن را صيغه هم ميگويند) نشود و ايمان برجعت ما نداشته باشد، از ما نيست؟

آيا مقصود بازگشت بدنيا و مخصوص اهل ايمان است، يا منظور غير آنها از ظالمان جبارند كه پيش از روز قيامت رجوع بدنيا ميكنند؟

شيخ مفيد بعد از جواب سؤال از متعه، راجع برجعت نوشت: و اينكه امام فرموده هر كس ايمان برجعت ما نداشته باشد از ما نيست، مقصود رجعتى است كه ايمان بآن اختصاص بآل محمد صلّى اللَّه عليه و آله دارد باين معنى كه خداوند مردمى از امت پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله را بعد از مردن و پيش از روز قيامت زنده ميگرداند و اين عقيده خاندان پيغمبر و از معتقدات شيعيان آنهاست و قرآن مجيد هم گواه بر آنست.

به نقل از جلد سیزده بحار الانوار

نظريه سيد مرتضى‏ در مورد رجعت

و هم شيخ مفيد در كتاب «ارشاد» مينويسد: سيد مرتضى رضى اللَّه عنه در پاسخ مسائلى كه از شهر «رى» از وى پرسيده‏اند، از جمله در باره «رجعت» كه سؤال كرده بودند: عده قليلى از شيعيان عقيده دارند كه «رجعت» يعنى بازگشت دولت آل محمد در زمان قائم عليه السّلام نه رجوع بدنهاى آنها، چنين فرموده است:

عقيده شيعه اماميه در باره رجعت آنست كه خداوند متعال در موقع ظهور امام زمان مهدى عليه السّلام مردمى از شيعيان آن حضرت را كه قبلا مرده بودند، بدنيا برميگرداند.

تا بثواب يارى او و مساعدت وى و مشاهده دولت آن حضرت فائز گردند. همچنين مردمى از دشمنان آن حضرت را نيز زنده ميگرداند، تا از آنها انتقام گيرد.

و آنها نيز از مشاهده ظهور حق و بالا گرفتن دين پيروان حق، زجر بكشند.

دليل بر اثبات رجعت اينست كه: هيچ عاقلى ترديد ندارد، كه خداوند قدرت بر زنده گردانيدن مردمى در پايان روزگار، دارد. و اين معنى في نفسه محال نيست. پس‏ وقتى ثابت شد كه رجعت عقلا جايز و از حيز قدرت خداوند خارج نيست، راه اثبات آن باين است كه ميگوئيم علماى شيعه اجماع دارند كه اين معنى واقع مى‏شود، و ما در كتب خود ثابت نموده‏ايم كه اجماع علماى شيعه حجت است، زيرا حاكى از وجود قول امام عليه السّلام است‏.

به نقل از بحار الانوار جلد سیزده

سيد بن طاوس در كتاب «سعد السعود» بعد از نقل كلام شيخ طوسى از «تفسير تبيان» در ذيل آيه ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

در جواز اعتقاد برجعت بدليل اين آيه شريفه ميگويد: شيعه و سنى حشر مردگان را كه همان رجعت است در كتب خود نقل كرده‏اند. از جمله حميدى (دانشمند معروف اهل تسنن) در كتاب «جمع بين صحيحين» از ابو سعيد خدرى روايت كرده كه پيغمبر فرمود: روش و شيوه امتهاى پيش وجب بوجب و ذرع بذرع بعينه در باره شما نيز جارى خواهد شد، تا آنجا كه اگر آنها بسوراخ سوسمارى رفته باشند، شما نيز خواهيد رفت! عرضكرديم: يا رسول اللَّه! آيا شيوه يهود و نصارا در بين ما جريان مييابد؟ فرمود: پس شيوه كى؟

و از جمله زمخشرى در تفسير «كشاف» از حذيفه روايت نموده كه پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله فرمود: شما امت اسلام بعد از من شبيه‏ترين امتها به بنى اسرائيل هستيد و طابق النعل بالنعل از راهى كه آنها رفتند خواهيد رفت. تا جايى كه من نميدانم گوساله پرست هم خواهيد شد؟!.

سپس سيد بن طاوس ميگويد: وقتى اين پاره‏اى از روايات آنها در مطابقت شيوه امت اسلام با امتهاى گذشته و بنى اسرائيل و يهود باشد و قرآن مجيد و اخبار متواتر هم گواه بر اينست كه مردمى از امتهاى گذشته و يهود وقتى بموسى بن عمران گفتند: ما بتو ايمان نمى‏آوريم مگر اينكه خدا را بطور آشكار بما بنمايانى، خدا هم‏ آنها را ميرانيد و سپس زنده گردانيد، بهمين دليلها كه آنها معتقد هستند ميگوئيم:

حديث سلمان فارسى‏ در مورد رجعت

مؤلف: شيخ حسن بن سليمان در كتاب «المختصر» از كتاب سيد جليل حسن بن كبش نقل ميكند كه وى از كتاب «مقتضب الاثر» بسند خود از سلمان فارسى روايت نموده كه گفت: روزى بخدمت پيغمبر (ص) رسيدم. حضرت فرمود: اى سلمان خداوند هيچ پيغمبرى را مبعوث نكرد جز اينكه دوازده نقيب براى او قرار داد. عرضكردم: يا رسول اللَّه اين معنى را من از يهود و نصارا هم شنيده‏ام.

فرمود: اى سلمان ميدانى آن دوازده تن كه خداوند بعد از من براى پيشوائى برگزيده است، چه كسانى هستند؟ عرضكردم: خدا و پيغمبرش بهتر ميدانند فرمود: اى سلمان خداوند مرا از نور پاك خود آفريد، مرا خواند، اطاعت كردم از نور من على را آفريد، او را نيز خواند اطاعت كرد، سپس از نور من و على فاطمه را خلق كرد، و او را نيز خواند اطاعت كرد، آنگاه از نور من و على و فاطمه حسن‏ و حسين را آفريد، و آنها را نيز به بندگى و اطاعت خود فراخواند، و اطاعت كردند. خدا هم ما را به پنج اسم خود موسوم كرد: خدا محمود است و من محمد هستم. خدا على است، اين هم على بن ابى طالب است، خدا فاطر السموات و الارض اين هم فاطمه است. خداوند صاحب احسان است، اين هم حسن، خداوند محسن است اين نيز حسين است. از آن پس از نور ما و نور حسين، بقيه امامان نه‏گانه را آفريد، و آنها را به پيروى از خود دعوت كرد و آنها نيز پيش از آنكه آسمانى درست شود و زمينى پهن گردد، و هوائى و آبى، و فرشته‏اى و بشرى باشد، پذيرفتند و خدا را اطاعت كردند، ما با علم خداوند، انوارى بوديم. كه او را پاك و منزه ميدانستيم، و از وى اطاعت ميكرديم.

سلمان گفت: عرضكردم: يا رسول اللَّه! پدر و مادرم فدايت گردد، كسى كه اينان را بشناسد چه پاداشى دارد؟ فرمود: اى سلمان! هر كس عارف بحق آنها باشد و از آنان پيروى كند، دوستان آنها را دوست بدارد، و از دشمنان آنان بيزارى بجويد، بخدا قسم با ما خواهد بود. هر جا ما وارد شويم، آنها نيز وارد ميشوند و هر جا مسكن كنيم آنها نيز ساكن ميشوند.

جانشينان مهدى موعود صلوات الله عليه و اولاد او و آنچه بعد از وى روى ميدهد

در باب جانشينان مهدى موعود صلوات اللَّه عليه و اولاد او و آنچه بعد از وى روى ميدهد، صدوق در كمال الدين از ابو بصير روايت ميكند كه گفت: بحضرت صادق عليه السّلام عرضكردم: يا ابن رسول اللَّه از پدرت شنيدم ميفرمود: بعد از قائم دوازده مهدى خواهد بود. حضرت صادق فرمود: پدرم فرموده: دوازده مهدى و نفرمود دوازده امام! آنها مردمى از شيعيان ما هستند كه مردم را دعوت بدوستى ما و شناسائى ما ميكنند.

و هم در غيبت شيخ طوسى از ابو حمزه ثمالى روايت ميكند كه حضرت صادق (ع) ضمن حديث طولانى فرمود: اى ابو حمزه ما را بعد از قائم يازده مهدى خواهد بود كه همه از اولاد حسين عليه السّلام هستند.

شيخ مفيد در «ارشاد» مينويسد: بعد از دولت قائم آل محمد دولتى نخواهد بود، مگر آنچه كه در روايتى رسيده كه اگر خدا بخواهد اولاد قائم بجاى وى مى‏نشينند. اين حديث هم قاطع و اطمينان بخش نيست. غالب روايات ميگويد: مهدى موعود چهل روز پيش از قيامت مى‏ميرد و در آن چهل روز هرج و مرج خواهد شد و علامت بيرون آمدن مردگان و روز رستاخيز براى حساب و پاداش اعمال خود آشكار خواهد شد. و اللَّه اعلم.

عياشى در تفسير خود از جابر بن يزيد جعفى روايت نموده كه گفت: شنيدم حضرت باقر عليه السّلام ميفرمود: بخدا قسم مردى از ما اهل بيت بعد از مرگش سيصد و نه سال سلطنت ميكند. عرضكردم: اين كى خواهد بود؟ فرمود: بعد از مرگ قائم است عرضكردم: قائم در عالم خود چقدر ميماند؟ فرمود: نوزده سال از موقع قيام تا هنگام مرگش عرضكردم: آيا بعد از مرگ قائم هرج و مرج مى‏شود؟